Wojna domowa w Grecji, [(gr.) bibliografia: ο Eλληνικός Eμφύλιος Πόλεμος] – walki prowadzone od grudnia 1944 roku do stycznia 1945 roku (pierwsza faza) oraz w latach 1946–1949 (druga faza) na terenie Grecji pomiędzy prawicowymi siłami popierającymi rząd i monarchę, wspieranymi militarnie i logistycznie przez Wielką Brytanię oraz Stany Zjednoczone, a komunistycznymi siłami DSE (gr. ΔΣΕ, Dimokratikos Stratos Ellados – Demokratyczne Wojsko Grecji), wywodzącymi się spośród części kombatantów lewicowego ruchu oporu EAM-ELAS (gr. ΕΑΜ – ΕΛΑΣ), jednak znacznie mniej od nich licznymi. Komunistów z DSE popierali lewicowi macedońscy partyzanci z Frontu Wyzwolenia z greckiej prowincji Macedonia.

Geneza konfliktu

Konflikt zwolenników republiki ze zwolennikami monarchiii sięgał korzeniami 1915 r., kiedy to państwo podzieliło się nawet na dwie części. W okresie międzywojennym parlament także ogłaszał republikę. Z kolei w 1936 r. król Jerzy II poparł wojskowy zamach stanu, rozwiązując parlament. W trakcie II wojny światowej sporną kwestią obu frakcji politycznych stało się podejście do okupacji niemieckiej, czyli okresu od 1941 roku. Działał wtedy rząd kolaboracyjny, a śmierć głodowa stała się udziałem 300 tysięcy obywateli Grecji. Do sytuacji tej przyczyniła się walnie także brytyjska blokada morska, uniemożliwiająca tradycyjny i niezbędny Grekom duży import żywności. W efekcie głodu i hiperinflacji nastąpił szybki rozwój partyzantki, zwłaszcza jej lewicowej formacji ELAS i z dużym wpływem komunistów. Jednak celem ELAS było wyzwolenie kraju spod okupacji oraz zapewnienie ojczyźnie suwerenności, w ustrojowej formie republiki, z przywróceniem jej obywatelom ogólnego poczucia bezpieczeństwa i sprawiedliwości społecznej, a nie wprowadzenie ustroju komunistycznego.

Po opuszczeniu Grecji przez okupacyjną armię niemiecką, zgodnie z podziałem stref wpływów pomiędzy ZSRR a Wielką Brytanią i w myśl uzgodnień, przyjętych w trakcie konferencji w Libanie i we Włoszech, odbywanych z udziałem głównych ugrupowaniami partyzanckich, 12 października 1944 do Grecji wkroczyły oddziały brytyjskie pod dowództwem generała Rolanda Scubie. Powołany rząd koalicyjny pod przewodnictwem Jeoriosa Papandreu nie utrzymał się, ministrowie związani z EAM wystąpili z niego, po żądaniach generała Scubiego dotyczących rozbrojenia oddziałów ELAS. Lewica sprzeciwiała się rozbrojeniu swoich oddziałów bez jednoczesnego rozbrojenia sił militarnych rojalistów (EDES) oraz formacji kolaboracyjnych.

Pierwszy etap walk, tzw. „Dekemvriana”

Rozpad rządu, próba rozbrojenia ELAS, powszechnie wyrażane w wielkich demonstracjach żądania kar dla kolaborantów, ale także skrajnie napastliwa propaganda, prowadzona przez KPG, stały się przyczyną zamieszek w Atenach. W ich trakcie, 3 i 4 grudnia 1944, w następstwie kilkakrotnego zmasakrowania cywilnych demonstracji przez siły porządkowe, złożone wyłącznie z byłych kolaborantów, doszło też do pierwszych starć sił zbrojnych stron. Z chaotycznych, ale nie sprzecznych relacji stron wynika, że duże zgrupowanie partyzantów ELAS, następnie starło się z Batalionami Bezpieczeństwa, złożonymi ze skrajnie prawicowych, byłych żołnierzy faszystowskich, jednak protegowanymi już przez Brytyjczyków. Zaatakowani hitlerowcy zostali niezwłocznie wsparci przez (nieliczne wtedy) wojsko królewskie i przez armię brytyjską. W dniach 4 i 5 grudnia wielokrotnie rozgłoszono w Atenach rozkaz brytyjskiego naczelnego dowództwa, rozbrojenia lub rozbicia wszystkich sił ELAS w Attyce. W telegramie do generała Scobiego W. Churchill zalecił: Proszę nie wahać się traktować Ateny jak zbuntowane miasto wroga. 7 grudnia ateńskie zgrupowanie ELAS uzyskało zgodę EAM i niezwłocznie podjęło próbę opanowania całej stolicy. Brytyjczycy, ściągając posiłki z Włoch, około 18 grudnia opanowali sytuację, dysponując już wtedy w całej Grecji łącznie 75 tysiącami swych żołnierzy, lecz dopiero po 35 dniach walk, toczonych z udziałem brygad brytyjskich komandosów, regimentu czołgów, marynarki wojennej i lotnictwa bombowego Wielkiej Brytanii, ale także po negocjacjach toczonych z udziałem premiera Grecji, premiera Wielkiej Brytanii, przywódców Kościoła Greckiego oraz dowódców partyzanckich, bojownicy ELAS, jako strona pokonana, opuścili stolicę. Wycofujący się partyzanci, a także partyzanci w innych miejscach Grecji, pobrali wtedy licznych zakładników. Wg niektórych źródeł, chronili w ten sposób życie swych towarzyszy, w trakcie walk wziętych do brytyjskiej niewoli. Kilku autorów przedstawia opinię, że część tych zakładników została następnie stracona za działalność kolaboracyjną w trakcie niemieckiej okupacji. W trakcie walk ateńskich całkowicie neutralną postawę zachowały Stany Zjednoczone, przekazując nawet stronie brytyjskiej swą dezaprobatę.

Porozumienie z Warkizy

W uzdrowisku Warkiza koło Aten 12 lutego 1945 r. podpisano kontrowersyjne i w dużej części niezrealizowane przez obie strony porozumienie, rozwiązujące wszystkie oddziały partyzanckie i paramilitarne stron. Przewidziano abolicję dla obu stron. Uzgodniono też przeprowadzenie referendum o losach monarchii, a dopiero następnie powszechnych wyborów parlamentarnych, pod kontrolą międzynarodową. Państwo gwarantować miało wolności obywatelskie i związkowe, znosząc prawa, które dotychczas ograniczały je. Nastąpiła wymiana jeńców i zwolnienie zakładników. Ustalono, że państwo greckie, w drodze normalnego poboru, od nowa utworzy siły zbrojne i policję, w szczególności przyjmując licznych oficerów, wskazanych przez ugrupowania Ruchu Oporu (w tym głównie ELAS i EDES). Zgodzono się co do potrzeby ukarania wybitnych kolaborantów i zbrodniarzy hitlerowskich oraz wyłączono z abolicji zwykłe przestępstwa kryminalne.

Porozumienie nie mogło wejść w życie, gdyż nie wszystkie oddziały partyzanckie zostały rozwiązane. Ze strony ELAS zbuntował się, z niewielkim oddziałem, jej założyciel i jeden z trzech głównych dowódców, Aris Veluchiotis. Został za to potępiony przez KPG, a następnie, w czerwcu 1945 r. także wydalony partii i jednocześnie zdradzony i zgładzony. Ze strony monarchistycznego ruchu partyzanckiego EDES w dalszym ciągu pozostawały uzbrojone i współpracowały z policją doborowe oddziały, w tym oddział, który dokonał osaczenia Velouchiotisa. Podjęły działalność bojówki, skrytobójczo mordujące zwolenników EAM/ELAS. Większa część broni rozchodzących się do domów partyzantów ELAS została przez nich ukryta, a nie zdana policji. Wobec partyzantów lewicy nie wprowadzono w życie obiecanej abolicji. Akcje zbrojne partyzantów ELAS z okresu okupacji, jeśli nie zostały każdorazowo zlecone przez zjednoczone dowództwo aliantów, zdominowane przez monarchistów sądy kwalifikowały jako „pospolite przestępstwa kryminalne” i jako takie nieobjęte układem z Warkizy. Za zwykłe działanie kryminalne sądy uznawały też udział walkach „Dekemvriana” (dowódcą owego zgrupowania ELAS był Aris Velouchiotis). Poborem do nowego wojska i policji objęto w pierwszej kolejności byłych greckich hitlerowców. Podczas gdy wszystkich tych oficerów, których w myśl umowy wytypował ELAS, pozostawiono bez przydziału do jednostek, część z nich następnie także internowano lub więziono. Wybory powszechne przeprowadzono dopiero 31 marca 1946, czyli już po długotrwałej fali represji. Referendum ustrojowe przeprowadzono jeszcze po kolejnych 5 miesiącach represji. Działalność kolejnych rządów Grecji była w tym okresie ściśle nadzorowana przez Wielką Brytanię, dążącą do restauracji monarchii. Toteż już 10 kwietnia odwołano nawet greckiego premiera Nikolaosa Plastirasa, zwolennika pojednania pomiędzy lewicą i prawicą, zaraz po jego sprzeciwie wobec masowej promocji byłych hitlerowców.

  • Odrębne hasło: Bataliony Bezpieczeństwa – powojenne losy formacji

Represje wobec byłych uczestników ruchu oporu ELAS

Wg źródeł lewicy, pomiędzy 12 lutego 1945 (umowa z Warkizy) a 31 marca 1946 (data pierwszych wyborów powszechnych) w kraju działało już także 166 grup antykomunistycznych, o charakterze bojówkarskim. Tylko w tym okresie przeciw domniemanym komunistom doszło do do 1289 mordów, 6671 zranień, 31 632 przypadków tortur, 84 931 aresztowań, 165 gwałtów i 18 767 rabunków oraz skazano na wyroki więzienia ponad 30 tysięcy osób, podejrzanych o sprzyjanie EAM. Zniszczono 767 biur i punktów informacji wyborczej EAM.

Wojna domowa

Ostatnia faza konfliktu, określana jako właściwa wojna domowa, rozegrała się w latach 1946–1949. Część spośród kombatantów lewicowego ruchu oporu wykorzystano do sformowania ideowo komunistycznego wojska DSE. (gr. Dimokratikos Stratos Ellados – Demokratyczna Armia Grecji), głoszącego cel przekształcenia Grecji w państwo komunistyczne oraz przyłączenia jej do strefy wpływów ZSRR. Organy Komunistycznej Partii Grecji (KKE) uzyskały pod takimi warunkami logistyczne wsparcie krajów pozostających po 1945 roku pod wpływem ZSRR (Albanii, Jugosławii, Bułgarii). KKE zbojkotowała przeprowadzone w atmosferze terroru referendum o formie ustrojowej państwa oraz wybory parlamentarne i nie uznała wyłonionego w nich prawicowego, monarchistycznego rządu, popieranego przez Wielką Brytanię. Wobec sukcesów komunistycznych partyzantów dotychczas neutralne Stany Zjednoczone, realizując wytyczne doktryny Trumana, od roku 1947 udzieliły rządowi Grecji decydującej pomocy ekonomicznej, od 1948 roku angażując się także militarnie. ZSRR i pozostałe państwa komunistyczne nigdy nie uznały formalnie greckiego „rządu z gór”, utworzonego przez kierownictwo KKE. Fakt udzielania DSE pomocy wojskowej przez kraje komunistyczne, nie tylko te sąsiadujące z Grecją, utrzymywany był w tajemnicy. Od grudnia 1948 r. wykorzystywano także statki Polskiej Marynarki Handlowej, a dostarczane tą drogą materiały wojenne musiały nosić cechy produkcji niemieckiej (III Rzeszy) lub byłych aliantów zachodnich[25]. Komuniści mieli problemy z niewystarczającym wyposażeniem oraz zbyt niskim poziomem pomocy zewnętrznej, zwłaszcza od 1948 r., gdy doszło do sporu Tito – Stalin. W jego następstwie, najbliższy i dotychczas najwierniejszy partner Greków – Jugosławia – całkowicie wycofał się z pomocy dla partyzantów oraz zamknął dla nich swe granice. Wskutek przymusowego przesiedlenia około 800 tysięcy ludności prowincji do większych miast komuniści mieli też problem z pozyskiwaniem rekrutów. Podobnie jak strona rządowa, partyzanci przystąpili wtedy do poboru przymusowego.

W trzyletniej wojnie domowej największą bitwą stoczoną przez DSE stał się bój o masyw góry Grammos. Wojska rządowe użyły wtedy 100 000 żołnierzy, którym DSE przeciwstawiło 12 000. Walki toczyły się od 16 czerwca do 21 sierpnia 1948. Tego dnia siły DSE przełamały pierścień wojsk rządowych, przebijając się w kierunku wschodnim, do masywu góry Vitsi. Manewr ten uważany jest za jedną z najciekawszych taktycznie operacji DSE.

W sierpniu 1948 r. pierwszego dwódcę DSE, Markosa Wafiadisa, zastąpił na tym stanowisku I sekretarz KC KPG Nikos Zachariadis. Był on zwolennikiem operacji typu frontowego, nie zaś dalszej wojny partyzanckiej. Zmiana taktyki poskutkowała krwawymi klęskami partyzantów, uzbrojonych znacznie słabiej, niż armia rządowa, pozbawionych lotnictwa i sprawnego transportu samochodowego, usiłujących jednak zajmować także ważne ośrodki miejskie.

Najbardziej tragicznie powstanie skończyło się na półwyspie Peloponez. W okresie od lutego do kwietnia 1949 r. 3 Dywizja DSE, odcięta od źródeł zaopatrzenia, została tam całkowicie unicestwiona. Pod koniec sierpnia 1949 wojska rządowe, z pomocą logistyczną USA, pokonały też siły DSE w drugiej bitwie o góry Vitsi i Grammos. Wg źródeł KPG, istniała już wtedy 50-krotna przewaga siły ognia na korzyść strony rządowej. Lotnictwo rządowe wypaliło szatę leśną na rozległych obszarach kraju. W trakcie walk, w 1949 roku, strona rządowa użyła przeciwko partyzanckim zgrupowaniom 341 sztuk bomb napalmowych, dostarczonych do Grecji z USA. W końcowej fazie wojny operacjami strony rządowej kierowali doradcy amerykańscy.

Suma niekorzystnych czynników doprowadziła bojowników DSE do klęski. Toteż po drugiej bitwie o Grammos partyzanci trwale wycofali się do Albanii, a stamtąd na emigrację.

  • Emigracja polityczna rodzin partyzantów oraz późniejsza normalizacja tej sytuacji przedstawione są w odrębnym haśle o DSE

Grecja po wojnie domowej

Ostateczne zwycięstwo sił monarchistycznych, wspieranych przez część krajów zachodnich, umożliwiło wstąpienie Grecji w struktury NATO. Zastraszenie społeczeństwa i pogrążenie go w apatii skutkowało też skupieniem rzeczywistej władzy głównie w rękach osób wojskowych i ich zwolenników, a często także byłych greckich kolaborantów hitlerowskich, takich jak np. pułkownik Georgios Papadopoulos, późniejszy organizator puczu w 1976 roku. Także po zakończeniu działań wojennych nie ustawały prześladowania administracyjne, a nawet skrytobójstwa osób podejrzewanych o lewicowe poglądy. Działacze lewicy narażeni byli na ataki prawicowych bojówek oraz popełniano przeciw nim zbrodnie sądowe. Zdarzały się też zabójstwa parlamentarzystów lewicy, dokonywane nawet na forum publicznym i nawet bez cienia wątpliwości co do ich politycznej inspiracji. Po krótkim okresie liberalizacji, lecz wciąż tylko pozorów demokracji, z połowy lat 60., nastąpił wojskowy zamach stanu „czarnych pułkowników”, dokonany już w roku 1967.

Jesień 1974 roku uważana jest za początek rzeczywistej demokracji. Grecja jest republiką. Rodzinę królewską pozbawiono jej rozległych nieruchomości, co potwierdził także Europejski Trybunał Praw Człowieka. W szczególności dawny pałac i park królewski w Tatoi dziś wchodzą w skład Parku Narodowego Góry Parnitha. Ostatni z „czarnych pułkowników” odbywa karę dożywotniego więzienia w Korydallos. Żołnierze wszystkich formacji Ruchu Oporu oraz obu stron wojny domowej 1946-1949 korzystają z praw kombatanckich.

Źródło: wikipedia